Bieda w obfitości. Ubóstwo i wykluczenie społeczne w Europie XXI wieku w perspektywie interdyscyplinarnej
Europa początku XXI wieku stanowi laboratorium jednego z najbardziej paradoksalnych zjawisk współczesnego bezpieczeństwa: utrzymującego się i miejscami nasilającego ubóstwa w obrębie najzamożniejszych społeczeństw świata. Mimo niespotykanego wcześniej poziomu produkcji, akumulacji kapitału i rozwoju państwa dobrobytu, na obszarze Unii Europejskiej ponad 94 miliony osób — niemal co piąty mieszkaniec — jest zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym.
Bieda przyjmuje w Europie XXI wieku formy niejednorodne i często nieoczywiste: ubóstwo dochodowe i materialne, ubóstwo energetyczne i mieszkaniowe, ubóstwo żywnościowe, ubóstwo czasu, ubóstwo cyfrowe, bezdomność jawną i ukrytą, deprywację dzieci, międzypokoleniowe dziedziczenie biedy oraz nowe formy prekariatu pracowniczego (working poor). Projekt zakłada, że ubóstwo nie jest jedynie zjawiskiem ekonomicznym ani socjalnym, lecz problemem bezpieczeństwa — bezpieczeństwa społecznego, zdrowotnego, żywnościowego, energetycznego i wspólnotowego — który zagraża spójności demokratycznych wspólnot politycznych, podważa zaufanie do instytucji, sprzyja polaryzacji politycznej i tworzy warunki dla destabilizacji ładu społecznego. Celem projektu jest interdyscyplinarna analiza ubóstwa i wykluczenia społecznego w Europie XXI wieku — jego skali, dynamiki, uwarunkowań strukturalnych i konsekwencji dla bezpieczeństwa wspólnoty politycznej — z uwzględnieniem mechanizmów odporności (resilience) europejskich systemów ochrony socjalnej wobec szoków systemowych XXI wieku.
Projekt ma charakter zasadniczo sekuritologiczny, choć w sposób programowy korzysta z dorobku wielu dyscyplin pokrewnych. Nauki o bezpieczeństwie dostarczają ram pojęciowych dla analizy ubóstwa jako problemu bezpieczeństwa społecznego, zdrowotnego i wspólnotowego państwa, a także narzędzi do badania mechanizmów zarządzania ryzykiem społecznym, krytycznej infrastruktury socjalnej i rezerw państwa w obliczu szoków podażowych, cenowych i energetycznych. Nauki o polityce umożliwiają analizę polityki spójności społecznej Unii Europejskiej, instrumentów walki z ubóstwem, procesów sekurytyzacji ubóstwa w dyskursie publicznym oraz zarządzania ponadnarodowego w obszarze europejskiej polityki społecznej. Historia gospodarcza pozwala uchwycić długie trwanie zjawiska biedy miejskiej w Europie, polityki państw wczesnonowożytnych wobec ubogich, włóczęgów i osób żyjących na marginesie społeczeństwa, a także historyczne mechanizmy reagowania na klęski gospodarcze i społeczne, dostarczając perspektywy porównawczej dla współczesnych form wykluczenia. Psychologia polityki i socjologia komunikowania dostarczają narzędzi do badania społecznej percepcji ubóstwa, mechanizmów stygmatyzacji i kontrnarracji solidarności, retoryki kryzysu, oraz wpływu komunikacji medialnej na postawy obywatelskie i zachowania wyborcze grup wykluczonych. Teoria złożoności i koncepcja rządzenia sieciowego umożliwiają analizę odporności (resilience) i adaptacyjności europejskich systemów ochrony socjalnej wobec szoków o charakterze geopolitycznym, klimatycznym, energetycznym i sanitarnym. Projekt korzysta także z perspektywy etyczno-normatywnej, podejmując refleksję nad godnością człowieka w warunkach niedostatku, prawem do minimum egzystencji oraz odpowiedzialnością wspólnoty politycznej za los swoich najsłabszych członków.
Do zagadnień szczegółowych podejmowanych w projekcie należą m.in.: ubóstwo i wykluczenie społeczne jako problemy bezpieczeństwa państw europejskich — uwarunkowania doktrynalne, instytucjonalne i prawne; wieloaspektowość biedy w warunkach europejskich — współwystępowanie ubóstwa dochodowego, materialnego, energetycznego, mieszkaniowego, żywnościowego i cyfrowego; ubóstwo pracujących (working poor) i nowe formy prekariatu w XXI-wiecznych gospodarkach europejskich; międzypokoleniowe dziedziczenie biedy i deprywacja dzieci jako wyzwanie polityki społecznej; bezpieczeństwo żywnościowe ubogich gospodarstw domowych w Europie — paradoks obfitości i niedożywienia; polityka spójności społecznej Unii Europejskiej i instrumenty walki z ubóstwem wobec szoków XXI wieku; historyczne formy biedy miejskiej w Europie — długie trwanie i przekształcenia; społeczna percepcja i komunikowanie ubóstwa — stygmatyzacja, narracje solidarności, polityka emocji; ubóstwo a polaryzacja polityczna i zachowania wyborcze grup wykluczonych; odporność (resilience) europejskich systemów ochrony socjalnej wobec szoków systemowych — modele zarządzania sieciowego i adaptacyjnego; etyczno-normatywne podstawy odpowiedzialności państwa i wspólnoty politycznej za bezpieczeństwo egzystencjalne obywateli.
W projekcie uczestniczą badacze reprezentujący ośrodki naukowe w Polsce i Włoszech, łączący perspektywy nauk o bezpieczeństwie, nauk o polityce, stosunków międzynarodowych, historii gospodarczej, psychologii polityki, teorii polityki i metodologii nauk społecznych. Wyniki badań zostaną zaprezentowane w wydaniu specjalnym Polish Journal of Political Science (special issue 2027) oraz w międzynarodowej monografii zbiorowej.
Czas realizacji projektu: 1.10.2025 – 30.09.2027
Zespół projektowy:
Kierownik projektu:
dr hab. Cezary Smuniewski, prof. ucz. (Uniwersytet Warszawski)
Zespół badawczy:
dr hab. Katarzyna Kołodziejczyk, prof. ucz. (Uniwersytet Warszawski)
dr hab. Agnieszka Rothert, prof. ucz. (Uniwersytet Warszawski)
dr hab. Ewa Marciniak (Uniwersytet Warszawski)
dr hab. Bartłomiej Biskup (Uniwersytet Warszawski)
dr hab. Łukasz Młyńczyk (Uniwersytet Warszawski)
prof. Andrea Zanini (Università degli Studi di Genova, Włochy)
dr Przemysław Ligenza (Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie)
mgr Błażej Bado (Uniwersytet Warszawski)
mgr Leszek Szczepaniak (Uniwersytet Warszawski)
